เมื่อ ‘ทุน’ อาจกลายเป็น ‘ชนวน‘ นักสันติวิธีชี้ ความหลากหลาย คือ ต้นทุน ไม่ใช่อุปสรรค ถ้ารู้จัก “แยกคนออกจากปัญหา”

“ความถูกต้อง ต้องมาก่อนความถูกใจ” อาจารย์ศุภณัฐ เพิ่มพูนวิวัฒน์ นักวิชาการอิสระด้านสันติวิธี ลองนึกภาพชุมชนหนึ่งที่มี “ของดี” เต็มบ้านเต็มเมือง ทั้งพิธีกรรมโบราณ ผ้าทอ อาหาร และพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ วันหนึ่งมีคนเสนอให้ยกขึ้นเป็นงานท่องเที่ยวเต็มรูปแบบ ผู้เฒ่าผู้แก่บอกว่า “นี่คือความศรัทธา ไม่ใช่สินค้า” ขณะที่คนรุ่นใหม่ตอบว่า “ถ้าไม่ทำ ลูกหลานก็อยู่ไม่ได้”
ทั้งสองฝ่ายล้วนรักบ้านเกิดเหมือนกัน แต่ถ้าไม่มีใครรู้วิธีคุยกัน “ทุนทางวัฒนธรรม” ที่ควรเป็นพลัง ก็อาจกลายเป็นชนวนความแตกแยกได้ในพริบตา นี่คือโจทย์ที่ผู้บริหารระดับสูงหลายคนกำลังเผชิญ และเป็นเหตุผลที่ หลักสูตรประกาศนียบัตรนักบริหารระดับสูงของชาติด้านการขับเคลื่อนทุนทางวัฒนธรรมเพื่อการเปลี่ยนแปลงอย่างยั่งยืน (ปนว.) รุ่นที่ 2 จัดบรรยายพิเศษหัวข้อ “สันติวิธีและการจัดการความขัดแย้งในการขับเคลื่อนทุนทางวัฒนธรรม” เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 โดยมี อาจารย์ศุภณัฐ เป็นวิทยากร หลักสูตรดังกล่าวดำเนินการโดยความร่วมมือทางวิชาการ ระหว่าง สถาบันพระปกเกล้า มูลนิธิเสริมสร้างพลังชุมชนวัฒนธรรมและธรรมาภิบาล (มพว.) และสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) ใจความของการบรรยายสรุปได้ว่า ทุนวัฒนธรรมจะไปไกลได้หรือไม่ ไม่ได้อยู่ที่การหยิบอัตลักษณ์ท้องถิ่นมาต่อยอดเชิงพาณิชย์เท่านั้น แต่อยู่ที่ความสามารถของผู้นำในการ “บริหารความแตกต่างหลากหลาย” ของผู้คนที่มีทั้งความเชื่อ ศรัทธา ผลประโยชน์ และโครงสร้างอำนาจทับซ้อนกันอยู่

ไม่มีสูตรสำเร็จ เพราะเรากำลังทำงานกับ “คน” ผู้นำส่วนใหญ่เมื่อเจอวิกฤตมักถามหาสูตรสำเร็จ แต่อาจารย์ศุภณัฐตอบตรงๆว่า ไม่มี เพราะสิ่งที่ผู้นำกำลังทำงานด้วยคือ “มนุษย์” ที่มีชีวิตจิตใจ สิ่งที่ต้องทำก่อนคือเปลี่ยนกรอบคิด เลิกมองผู้เห็นต่างเป็นศัตรู และเลิกคิดว่าถ้าตนมีอำนาจเหนือกว่า ก็ไม่ต้องเจรจา อีกเรื่องที่ต้องรื้อทิ้งคือ ความเข้าใจผิดว่า “สันติวิธี” แปลว่ายอมจำนนหรืออ่อนแอ ในมุมของวิทยากร สันติวิธี คือ “การเผชิญหน้ากับปัญหาอย่างกล้าหาญโดยไม่ใช้ความรุนแรง” เพื่อเปลี่ยนความขัดแย้งที่ทำลายล้างให้เป็นพลังสร้างสรรค์ และยกระดับจาก “ยุทธวิธี” ที่ใช้เป็นครั้งคราว ไปสู่ “สันติวิถี” ซึ่งเป็นวัฒนธรรมการอยู่ร่วมกันในระยะยาว
คาถา “นุ่มในคน แข็งในปัญหา” หัวใจของการบรรยายคือ คาถาที่ว่า “นุ่มนวลในคน แข็งแกร่งจริงจังในประเด็นปัญหา” หรือที่พาดหัวสกู๊ปนี้สรุปเป็นภาษาง่ายๆ ว่า “ใจนิ่ม–หัวแข็ง” แปลเป็นภาษาชาวบ้านคือ ให้เกียรติคู่กรณีในฐานะมนุษย์ แต่ไม่หลบเลี่ยงตัวปัญหา และต้องมองให้ทะลุ “จุดยืน” ที่แต่ละฝ่ายประกาศไว้บนโต๊ะเจรจา ไปให้ถึง “ความต้องการที่แท้จริง” ที่ซ่อนอยู่ข้างใต้ วิทยากรเปรียบว่าเหมือน “ทฤษฎีภูเขาน้ำแข็ง” ที่สิ่งที่เห็นเหนือน้ำคือ จุดยืน ส่วนความกลัว ความหวัง และผลประโยชน์จมอยู่ใต้ผิวน้ำ หรือเหมือน “ทฤษฎีหัวหอม” ที่ต้องค่อยๆ ปอกอารมณ์ความรู้สึกทีละชั้นเพื่อไปถึงแก่น เป้าหมาย คือ ทางออกแบบ “ชนะ–ชนะ” (Win-Win) บนฐานของความยุติธรรมที่สอดคล้องกับความจำเป็นและความเร่งด่วนที่แท้จริง ผ่านกติการ่วม และการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้เสียอย่างแท้จริง

วงกลมความขัดแย้ง เริ่มจากง่ายไปหายาก เมื่อเกิดข้อพิพาท ผู้นำต้องทำตัวเป็น “นักกระบวนการ” ที่ใช้ข้อมูล ข้อเท็จจริง และการไตร่ตรอง แทนการด่วนสรุป เครื่องมือที่วิทยากรนำเสนอคือ “วงกลมความขัดแย้ง” (Circle of Conflict) ซึ่งแยกต้นตอของปัญหาออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่ ข้อมูล ผลประโยชน์ ความสัมพันธ์ ค่านิยม และโครงสร้างอำนาจ หลักการคือ ให้เริ่มคลี่คลายจากจุดที่คุยง่ายก่อน เช่น ข้อมูลและผลประโยชน์ ส่วนเรื่องค่านิยมและความเชื่อที่อ่อนไหว เช่น ข้อถกเถียงระหว่างความเชื่อท้องถิ่นกับวิทยาศาสตร์ ไม่อาจเอาแพ้เอาชนะกันได้ ต้องใช้หลัก “แสวงจุดร่วม สงวนจุดต่าง” และ “ตกลงในสิ่งที่ยังตกลงกันไม่ได้” และต้องยึดไว้เสมอว่า “ความถูกต้อง ต้องมาก่อนความถูกใจ” เพื่อไม่ให้สังคมไหลไปสู่การแบ่งขั้ว
พลังเงียบที่ทรงอานุภาพ คือ “การฟัง” ในยุคที่ทุกคนแย่งกันพูด อาวุธที่ทรงพลังที่สุดของผู้นำกลับไม่ใช่คารมโน้มน้าว แต่คือ “การฟังอย่างตั้งใจ” (Active Listening) อาจารย์ศุภณัฐอธิบายว่า การฟังที่แท้จริงคือการหยุดเสียงในหัวของตัวเอง ไม่เตรียมคำโต้ตอบไว้ล่วงหน้า แล้วใช้ทักษะ “กล่าวทวน” ทั้งเนื้อหาและความรู้สึกของอีกฝ่าย เพื่อสร้างความไว้วางใจ การสานเสวนาด้วยการฟังอย่างเห็นอกเห็นใจ จึงต่างจากการโต้เถียงที่จบลงด้วยผู้ชนะและผู้แพ้ แต่คือสะพานที่นำไปสู่ทางออกที่อยู่ได้นาน

ที่สุดแล้ว “กระบวนการ” สำคัญกว่า อาจารย์ศุภณัฐ สรุปว่า การจัดการความขัดแย้งเพื่อสร้างสังคมสันติสุข “เน้นที่กระบวนการ (Process) มากกว่าผลลัพธ์ (Output)” หมายความว่า ผู้นำที่ได้ข้อตกลงโดยไม่มีใครรู้สึกว่าถูกรับฟัง อาจไม่ยั่งยืนเท่าผู้นำที่ใช้เวลาฟังจนทุกฝ่ายรู้สึกเป็นเจ้าของคำตอบร่วมกัน สำหรับผู้บริหารที่จะขับเคลื่อนทุนวัฒนธรรมของชาติ คำถามสุดท้ายจึงอาจไม่ใช่ “เราจะขายอะไรดี” แต่คือ “เราจะอยู่ร่วมกันอย่างไร ในวันที่เราคิดไม่เหมือนกัน” #canchaonews #ทุนวัฒนธรรม #สถาบันพระปกเกล้า #ปนว.2 #สันติวิธี #ความคิดต่าง
