วัฒนธรรมขายได้ แต่เจ้าของห้ามจน

ลองนึกถึงช่างทอผ้าคนหนึ่งในหมู่บ้าน ผ้าของเธอขายได้ราคาดีขึ้นทุกปี แบรนด์ดังนำลวดลายไปต่อยอด นักท่องเที่ยวหลั่งไหลมาถ่ายภาพ แต่รายได้ของเธอแทบไม่ต่างจากเดิม ขณะที่ค่าครองชีพสูงขึ้น จนลูกหลานต้องออกไปหางานทำที่อื่น นี่คือภาพสมมติ แต่สะท้อนความเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้ามในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจวัฒนธรรมของประเทศไทย เพราะความมั่งคั่งทางวัฒนธรรมไม่ได้เป็นหลักประกันว่าประชาชนจะมั่งคั่งตามไปด้วย หากอำนาจจัดการและผลประโยชน์ยังกระจุกตัวอยู่ในมือคนเพียงบางกลุ่ม

ประเด็นนี้เป็นสาระสำคัญที่ชวนขบคิดจากการบรรยายเรื่อง “พลเมืองวัฒนธรรมกับการมีส่วนร่วมทางวัฒนธรรม จากรากวัฒนธรรมสู่คุณค่าและมูลค่า” โดย ดร.ถวิลวดี บุรีกุล ในหลักสูตรประกาศนียบัตรนักบริหารระดับสูงของชาติด้านการขับเคลื่อนทุนทางวัฒนธรรมเพื่อการเปลี่ยนแปลงอย่างยั่งยืน (ปนว.) รุ่นที่ 2 เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 หลักสูตรดังกล่าวเกิดจากความร่วมมือระหว่างสถาบันพระปกเกล้า สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (รวพ.) มูลนิธิเสริมสร้างพลังชุมชนวัฒนธรรมและธรรมาภิบาล (มพว.) และสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) ภายใต้แนวคิด “สร้างชาติด้วยทุนวัฒนธรรม” มีคำถามสำคัญที่ผู้บริหารต้องตอบให้ได้ ใครเป็นเจ้าของ ใครมีอำนาจตัดสินใจ และใครได้รับประโยชน์?

วัฒนธรรมมีราคา คนต้องมีคุณค่า ไทยมีทุนวัฒนธรรมมหาศาล ทั้งอาหาร ภาษา ศิลปะ ประเพณี งานหัตถกรรม และภูมิปัญญาที่สามารถต่อยอดเป็นเศรษฐกิจสร้างสรรค์ สร้างงาน สร้างรายได้ และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน แต่หากมุ่งสร้างมูลค่าโดยละเลยคุณค่าทางสังคม วัฒนธรรมอาจกลายเป็นเพียงสินค้า ขณะที่ผู้สืบทอดภูมิปัญญากลับไร้อำนาจต่อรอง ช่างทอผ้าอาจยังยากจน แม้ผ้าจะขายได้ราคา ชุมชนอาจสูญเสียพื้นที่ทำกิน แม้การท่องเที่ยวจะเติบโต ความสำเร็จของเศรษฐกิจวัฒนธรรมจึงไม่ได้วัดจากยอดขายเพียงอย่างเดียว แต่วัดจากชีวิตของเจ้าของวัฒนธรรมว่าดีขึ้นเพียงใด

มีส่วนร่วม หรือแค่มีส่วนรับฟัง จุดอ่อนประการหนึ่งของการบริหารภาครัฐ คือการทำให้การมีส่วนร่วมกลายเป็นพิธีกรรม เปิดเวที เชิญประชุม รับฟังความคิดเห็น แต่ประชาชนแทบไม่มีอำนาจเปลี่ยนแปลงการตัดสินใจ ประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมต้องก้าวไปถึงการร่วมออกแบบ ร่วมตัดสินใจ ร่วมกำกับ และตรวจสอบ ตัวชี้วัดจึงไม่ใช่จำนวนคนที่มาประชุม แต่คือข้อเสนอของประชาชนเปลี่ยนแผนงานและงบประมาณได้จริงหรือไม่ ขณะเดียวกัน ความเป็นธรรมไม่ได้หมายถึงการแบ่งทรัพยากรให้เท่ากันเสมอไป เพราะแต่ละชุมชนมีต้นทุนและข้อจำกัดต่างกัน จำเป็นต้องแก้ไขโครงสร้างที่ทำให้คนบางกลุ่มเข้าไม่ถึงโอกาสด้วย การมีเสียงโดยไม่มีอำนาจ ไม่ต่างจากการเป็นผู้ชมในกระบวนการพัฒนาที่คนอื่นกำหนด

ธรรมาภิบาล อย่าหยุดแค่คำสวยหรู การบริหารทุนวัฒนธรรมต้องยืนอยู่บนความโปร่งใส ความเป็นธรรม ความรับผิดชอบ และการเคารพสิทธิของชุมชน ตั้งแต่การค้นหาคุณค่า ร่วมกำหนดทิศทาง ร่วมตัดสินใจ ลงมือทำ แบ่งปันผลประโยชน์ ไปจนถึงการตรวจสอบและเรียนรู้ ทุกขั้นตอนต้องเปิดเผยข้อมูล มีตัวแทนหลากหลาย และมีกลไกตรวจสอบที่ประชาชนเข้าถึงได้ ความคุ้มค่าของงบประมาณจึงต้องพิจารณาทั้งความประหยัด ประสิทธิภาพ ประสิทธิผล และความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์ จัดงานใหญ่โต ใช้งบประมาณครบถ้วน แต่ภูมิปัญญายังสูญหาย คนรุ่นใหม่ไม่สืบทอด ชุมชนไม่ได้ประโยชน์ ยากจะเรียกว่าเป็นความสำเร็จ

เมืองวัฒนธรรมของใคร? ผ้าไหมแพรวากาฬสินธุ์ ย่านเมืองเก่าลำปาง ประเพณีท้องถิ่นพัทลุง และงานจักสานพนัสนิคม ล้วนสะท้อนศักยภาพของทุนวัฒนธรรมในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจท้องถิ่น ขณะที่หลักสูตร ปนว. รุ่นที่ 2 มุ่งศึกษาวิจัยและจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อยกระดับเมืองเศรษฐกิจวัฒนธรรมใน 4 พื้นที่ ได้แก่ ทุ่งสง จ.นครศรีธรรมราช พนัสนิคม จ.ชลบุรี จ.ลำปาง และ จ.กาฬสินธุ์ โจทย์สำคัญไม่ใช่เพียงการจัดเทศกาล สร้างแลนด์มาร์ก หรือเพิ่มยอดนักท่องเที่ยว แต่ต้องเชื่อมโยงการผังเมือง การใช้ประโยชน์ที่ดิน สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจท้องถิ่นเข้าด้วยกัน สร้างระบบที่ทำให้ภูมิปัญญาอยู่รอด คนรุ่นใหม่มีอนาคต และชุมชนมีอำนาจกำหนดทิศทางของตนเอง เมืองวัฒนธรรมที่ประสบความสำเร็จจึงไม่ใช่แค่เมืองที่คนอยากมาเยือน แต่ต้องเป็นเมืองที่คนท้องถิ่นอยากอยู่ และอยู่ได้อย่างมีศักดิ์ศรี

บททดสอบอำนาจ โจทย์จำลองในการอบรมให้ผู้บริหารจัดสรรงบเพื่อพัฒนาเมืองรองสู่เศรษฐกิจวัฒนธรรม โดยต้องสร้างรายได้ คุ้มครองมรดก ป้องกันการผูกขาด และเปิดพื้นที่ให้เยาวชนกับกลุ่มเปราะบางร่วมกำหนดอนาคตเมือง ผ่านการวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ออกแบบกลไกตัดสินใจร่วม จัดสรรงบประมาณแบบมีส่วนร่วม และกำหนดตัวชี้วัดด้านเศรษฐกิจ การสืบทอด และความยั่งยืน โจทย์นี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องบริหารเงิน แต่คือเรื่องบริหารอำนาจ ใครกำหนดกติกา ใครจัดสรรทรัพยากร และใครมีสิทธิตรวจสอบ งบประมาณสาธารณะต้องไม่กลายเป็นเครื่องมือผูกขาดอนาคตของประชาชน

เปลี่ยนความขัดแย้งเป็นพลังร่วม เมื่อมีความหลากหลาย ความเห็นต่างย่อมเกิดขึ้น การอบรมจึงนำเครื่องมือ Thomas-Kilmann มาใช้ทำความเข้าใจรูปแบบการจัดการความขัดแย้ง ควบคู่กับกระบวนการ SOAR+H เพื่อค้นหาจุดแข็ง มองเห็นโอกาส สร้างภาพอนาคตร่วม และแปลงความปรารถนาเป็นแผนปฏิบัติที่วัดผลได้ หัวใจคือการเปลี่ยนความแตกต่างให้เป็นความร่วมมือ ไม่ใช่ใช้อำนาจกดทับ แน่นอน การเปิดให้ประชาชนร่วมตัดสินใจอาจต้องใช้เวลาเพิ่มขึ้น แต่โครงการที่ชุมชนไม่ยอมรับก็เสี่ยงล้มเหลวและสร้างต้นทุนความไม่ไว้วางใจที่สูงกว่า ความช้าในขั้นออกแบบ อาจมีต้นทุนต่ำกว่าความล้มเหลวในขั้นปฏิบัติ

คืนอำนาจให้เจ้าของวัฒนธรรม ถึงเวลาที่ไทยต้องก้าวพ้นการมองวัฒนธรรมเป็นเพียงเครื่องมือประชาสัมพันธ์หรือสินค้าทางเศรษฐกิจ ภาครัฐและท้องถิ่นต้องเร่งจัดทำฐานข้อมูลทุนวัฒนธรรม สนับสนุนการถ่ายทอดภูมิปัญญา สร้างกลไกแบ่งปันผลประโยชน์ที่เป็นธรรม และเปิดพื้นที่ให้ชุมชนร่วมกำหนดนโยบายและงบประมาณ เปลี่ยนประชาชนจากผู้รับประโยชน์ เป็นผู้ร่วมสร้างและเจ้าของผลลัพธ์ ประชาธิปไตยทำให้ประชาชนมีเสียง ธรรมาภิบาลทำให้การใช้อำนาจโปร่งใสและรับผิดชอบ วัฒนธรรมทำให้ผู้คนมีราก มีตัวตน และมีพลังสร้างอนาคตร่วมกัน ประเทศที่เข้มแข็งทางวัฒนธรรมจึงไม่ใช่ประเทศที่มีมรดกมากที่สุด แต่คือประเทศที่ประชาชนมีอำนาจรักษา สร้างสรรค์ และส่งต่อมรดกเหล่านั้นอย่างเป็นธรรม

ทุนวัฒนธรรมจะสร้างชาติได้ ก็ต่อเมื่อชาติไม่พรากความเป็นเจ้าของไปจากประชาชน วัฒนธรรมต้องขายได้ แต่เจ้าของวัฒนธรรมต้องไม่ถูกทิ้งให้ยากจน #canchaonews #ทุนวัฒนธรรม #ธรรมาภิบาล #สถาบันพระปกเกล้า #ปนว.2